Zdrowie Polaków względem długości życia się poprawia, jednak choroby serca, nowotwory czy schorzenia układu oddechowego nadal zbierają swoje żniwo. Wiele z tych chorób jest związanych z czynnikami, na które mamy realny wpływ. W artykule sprawdzamy, co pokazują najnowsze dane i które zagrożenia są dziś największym wyzwaniem dla naszego zdrowia.

Na co najczęściej chorują Polacy

Główny Urząd Statystyczny oraz Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy publikują raporty dotyczące przyczyn zgonów i zachorowań w Polsce. Dane pokazują, że większość zgonów w naszym kraju wynika z zaledwie kilku grup chorób, które w dużej mierze są związane ze stylem życia.

Choroby układu krążenia

Szacuje się, że na niewydolność serca choruje obecnie około 1,2 miliona Polaków, a każdego roku z powodu zawału serca umiera około 15 tysięcy osób. W czołówce plasują się m.in.:

– choroba wieńcowa,

– zawał serca,

– niewydolność serca,

– udary mózgu,

Choroby układu krążenia, od dekad pozostają najczęstszą przyczyną zgonów w Polsce Według danych GUS odpowiadały one za około 36% wszystkich zgonów, choć w najnowszych zestawieniach za 2024 rok ich udział łącznie z nowotworami sięgał blisko 64% wszystkich zgonów w kraju.

Szczególnie niepokojące są dane dotyczące mężczyzn poniżej 45. roku życia. Śmiertelność z tego powodu jest u nich trzykrotnie wyższa niż u kobiet w tym samym wieku. To ważna informacja dla osób, które uważają, że choroby serca to problem wyłącznie ludzi starszych.

Nowotwory

Z raportu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH wynika, że w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat liczba rozpoznań nowotworów u mężczyzn wzrosła o ponad 55 tysięcy, osiągając poziom blisko 90 tysięcy przypadków rocznie. U kobiet liczba ta wzrosła o niemal 61 tysięcy, do 91,5 tysiąca zachorowań rocznie. W samym 2022 roku odnotowano 181 tysięcy nowych zachorowań na nowotwory, a liczba osób żyjących z aktywną chorobą nowotworową w Polsce sięga już około 1,17 miliona (plus około 1,35 miliona osób, które wygrały walkę z rakiem w ubiegłych latach).

Struktura zachorowań różni się w zależności od płci. U mężczyzn najczęściej diagnozowane są rak gruczołu krokowego, rak płuca oraz rak jelita grubego. U kobiet dominują rak piersi, rak jelita grubego oraz rak płuca.

Nowotwory złośliwe są drugą co do częstości przyczyną zgonów w Polsce – odpowiadają za blisko 24% wszystkich zgonów.

Choroby układu oddechowego, cukrzyca i inne schorzenia

Przewlekła obturacyjna choroba płuc, w skrócie POChP (choroba związana z paleniem tytoniu oraz zanieczyszczeniem powietrza), dotyka około 2 milionów Polaków i powoduje około 14 tysięcy zgonów rocznie. Choroby układu oddechowego odpowiadają za około 7 – 8% zgonów w Polsce.

Nie można też pominąć chorób, które znacząco obniżają jakość życia i zdolność do pracy. Z badania GUS dotyczącego subiektywnej oceny stanu zdrowia wynika, że w 2023 roku 71,9% Polaków oceniło swoje zdrowie jako dobre lub bardzo dobre. Wśród najczęściej zgłaszanych dolegliwości przewlekłych na pierwszym miejscu znalazły się nadciśnienie tętnicze oraz choroby stawów.

Osobną, coraz częściej dostrzeganą kategorią są zaburzenia zdrowia psychicznego. Według danych cytowanych przez Instytut Psychiatrii i Neurologii co czwarty Polak choć raz w życiu doświadczył jakiegoś zaburzenia psychicznego. Niemal 8% osób doświadczyło go w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Najczęściej diagnozowane są zaburzenia nerwicowe dotyczące około 16% społeczeństwa. Natomiast na depresję choruje około 1,2 miliony Polek i Polaków, przy czym kobiety chorują na nią ponad dwukrotnie częściej niż mężczyźni.

Czynniki ryzyka, na które nie mamy wpływu

Ryzyko większości poważnych chorób przewlekłych rośnie wraz z wiekiem, jednak nie oznacza to, że młodsze osoby są w pełni bezpieczne.

Dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczące rent z tytułu niezdolności do pracy pokazują, że wśród osób poniżej 30. roku życia liczba nowo przyznawanych rent w poszczególnych rocznikach wynosi zwykle do około 200 rocznie. W grupie około 40 lat liczba ta rośnie już do około 700 świadczeń rocznie, a po 50. roku życia przekracza tysiąc nowych rent rocznie w pojedynczym roczniku. Jak można zauważyć, utrata zdolności do pracy z powodu choroby to często stopniowo narastający proces.

Płeć również różnicuje ryzyko zachorowania oraz jego konsekwencje zawodowe. Wśród osób, którym w 2025 r. przyznano rentę z tytułu niezdolności do pracy, mężczyźni stanowili aż 64%, a kobiety 36%. Mężczyźni tracili zdolność do pracy średnio w wieku 54,1 lat, kobiety – w wieku 49,5 lat.

Trzeba jednak zaznaczyć, że statystyki ZUS są jedynie odzwierciedleniem stanu zdrowia w metryce, a nie bezpośrednim, biologicznym dowodem.

Warto dodać, że w przypadku zachorowań onkologicznych widać wyraźny podział na płeć. U kobiet w wieku 45 – 49 lat nowotwory złośliwe odpowiadają za ponad 40% wszystkich zgonów w tej grupie wiekowej. To pokazuje również, że ryzyko poważnej choroby pojawia się u kobiet stosunkowo wcześnie.

Czynniki ryzyka, na które mamy wpływ

Chociaż na część czynników ryzyka, takich jak wiek czy predyspozycje genetyczne nie mamy wpływu, to nadal wiele zależy od naszych codziennych wyborów.

Do najważniejszych czynników ryzyka, na które mamy wpływ należą:

– palenie tytoniu, zwiększające ryzyko chorób układu oddechowego, chorób serca i wielu nowotworów, w tym raka płuc,

– nadmierne spożywanie alkoholu obciążające wątrobę, układ nerwowy i zwiększające ryzyko nowotworów,

– niezdrowa dieta bogata w tłuszcze nasycone i cukry proste sprzyjająca otyłości, cukrzycy typu 2 i chorobom serca,

– brak aktywności fizycznej i siedzący tryb życia osłabiające układ krążenia i mięśniowo-szkieletowy,

– otyłość, która obciąża układ krążenia, stawy, a także zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2 i niektórych nowotworów,

– przewlekły stres, który zwiększa ryzyko zarówno chorób somatycznych, jak i zaburzeń psychicznych.

To pokazuje, że zmiana codziennych nawyków, ma realny wpływ na zmniejszenie ryzyka zachorowania na najczęstsze choroby w Polsce.

Profilaktyka – co zmniejsza ryzyko

Część ryzyka można ograniczyć poprzez świadome działania profilaktyczne. Nie eliminują one zagrożenia całkowicie, jednak zwiększają szansę na wczesne wykrycie choroby, gdy leczenie jest najskuteczniejsze.

Badania profilaktyczne i wczesne wykrywanie

Regularne badania kontrolne, takie jak, np.:

– pomiar ciśnienia tętniczego,

– badania poziomu cholesterolu i glukozy we krwi,

– cytologia,

– mammografia,

– badania kału na krew utajoną.

Pozwalają wykryć wiele chorób na wczesnym etapie, zanim dadzą wyraźne objawy. Szczególnie w przypadku nowotworów złośliwych wczesne wykrycie w wielu przypadkach może uratować życie pacjenta.

Zmiana stylu życia

Zmiana codziennych nawyków, to działania, które w dłuższej perspektywie zmniejszają ryzyko rozwoju chorób układu krążenia, nowotworów oraz cukrzycy typu 2. Warto zadbać m.in. o:

– rzucenie palenia,

– ograniczenie spożycia alkoholu,

– redukcję masy ciała,

– regularną aktywność fizyczną,

– dbałość o regenerację i zdrowie psychiczne.

Warto też pamiętać o zarządzaniu stresem, ponieważ jego przewlekłe oddziaływanie osłabia zarówno odporność organizmu, jak i kondycję psychiczną.

Podsumowanie

Choroby układu krążenia, nowotwory, schorzenia układu oddechowego oraz zaburzenia psychiczne należą dziś do największych wyzwań zdrowotnych w Polsce. Chociaż na wiek czy uwarunkowania genetyczne nie mamy wpływu, nadal wiele czynników ryzyka zależy od naszych codziennych wyborów.

Absolutne minimum to zdrowa dieta, aktywność fizyczna i troska o zdrowie psychiczne, które pomagają utrzymać ciało i głowę w dobrej formie. Warto zadbać też o regularne badania profilaktyczne, które pozwalają wykryć chorobę na etapie, gdy leczenie daje najlepsze efekty. Unikanie używek to kolejny dobry nawyk, który pomaga znacząco zmniejszyć ryzyko zachorowania. Profilaktyka nie daje wprawdzie gwarancji uniknięcia choroby, ale pozostaje jedną z najskuteczniejszych inwestycji we własne zdrowie i dłuższe życie.